اهمیت و ضرورت حمایت از تولد فرزند اول و دوم برای حفظ پایداری جمعیت کشور

به گزارش پایگاه خبری آگاه نامه ایرانیان به نقل از پایگاه اطلاع رسانی دولت، و بر اساس گفت‌وگوی مرضیه وحیددستجردی، دبیر ستاد جمعیت ملی، بررسی روندهای جمعیتی کشور نشان می‌دهد که از ابتدای دهه ۶۰ به‌تدریج با کاهش میزان ازدواج رخ داده است. بالاترین میزان ثبت ازدواج مربوط به سال ۱۳۸۹ با بیش از ۸۹۱ هزار ازدواج بوده است، اما پس از آن روندی که آغاز شده و تعداد ازدواج‌ها در سال ۱۴۰۴ به حدود ۴۳۱ هزار مورد رسیده است. به بیان دیگر، طی این مدت میزان ازدواج در کشور حدود ۵۰ درصد کاهش یافته است. در حوزه ولادت نیز شرایط نگران کننده‌ای هستیم. در سال ۱۴۰۴ حدود ۸۹۲ هزار ولادت در کشور ثبت شده است. ایران در مسیر جمعیت سالمندی قرار دارد و چند سالمند در ترکیب جمعیتی کشور با سرعت در حال افزایش است.

مرضیه وحیددستجردی دبیر ستاد ملی جمعیت با بیان این مطالب می‌گوید: «در حال حاضر، جمعیت ۶۰ سال و بیشتر، حدود ۱۲.۶ درصد جمعیت کشور را تشکیل می‌دهند، اما اگر روند فعلی ادامه پیدا کند، پیش‌بینی می‌شود تا سال ۱۴۳۰ حدود ۳۲ درصد جمعیت ایران سالمند باشند. وضعیتی که ایران را به سالمندترین کشور منطقه تبدیل خواهد کرد.» 

به گفته وحیددستجردی در کنار این مسئله، نرخ باروری کل کشور نیز روندی نزولی دارد. او می‌گوید: «نرخ باروری در سال ۱۴۰۳ حدود ۱.۴۴ و در سال ۱۴۰۴ حدود ۱.۳۴ فرزند به ازای هر زن بوده است. این میزان، ایران را در زمره با «باروری بسیار پایین» قرار می دهد؛ یعنی نرخ باروری آنها بین ۱.۳ تا ۱.۵ فرزند است. تجربه نشان‌دهنده جهانی می‌دهد هرچه بیشتر وارد این محدوده شوند، جمعیت جانشینی بیشتر خواهد شد.»

پیش‌بینی‌های بین‌المللی و مطالعات، ادامه روند فعلی می‌تواند پیامدهای بسیار سنگینی برای آینده ایران به همراه داشته باشد. 

دبیرستاد ملی جمعیت ایران می‌گوید: «اگر کشور با همین نرخ باروری پیش برود، طی حدود ۷۵ سال آینده جمعیت ایران ممکن است به حدود ۳۱ میلیون نفر کاهش یابد. وضعیتی که در عمل کشور را با بحران شدید جمعیتی و نقش و هویت در جغرافیای سیاسی جهان خواهد کرد. در مقابل، اگر بتوانیم نرخ باروری را به حدود ۱.۹ فرزند برسانیم، جمعیت کشور در دهه‌های آینده حدود ۶۲ میلیون نفر خواهد بود و اگر از سطح جانشینی عبور کنیم، امکان حفظ جمعیتی بیش از ۱۰۰ میلیون نفر نیز وجود خواهد داشت.

دسته‌جمعی معتقد است که کشور بودجه‌های موجود، اگر روند رشدی ادامه پیدا کند، از حدود سال ۱۴۱۹ تعداد مرگ‌ومیر در تعداد موالید پیشی خواهد گرفت و طبیعی جمعیت منفی می‌شود. مسائلی که خطری جدی برای آینده کشور به شماره می‌رود.

کاهش ۸ درصدی فرزند اول

دبیر ستاد ملی جمعیت با بیان اینکه بخش‌هایی از مشوق‌های مهم قانون جوانی، مانند سهم‌های زمین و خودرو و برخی حمایت‌های اقتصادی، به خانواده‌های دارای سه فرزند و اختصاص بیشتر در تحلیل روند سال‌های اخیر می‌پردازد و می‌گوید: «تحلیل روند ولادت «مرتبه فرزند» یکی از شاخص‌های مهم در سیاست گذاری جمعیتی است. آمارها نشان می دهد تعداد فرزندان اول از حدود ۳۴۸ هزار مورد در سال ۱۴۰۳ به حدود ۳۲۰ هزار مورد در سال ۱۴۰۴ رسیده و بیش از هشت درصد کاهش یافته است. 

تولد فرزندان دوم نیز از حدود ۳۵۵ هزار مورد به حدود ۳۱۵ هزار کاهش یافته است که بیش از ۱۱ درصد را نشان می دهد. 

در خصوص فرزندان سوم نیز، با توجه به اینکه مهم‌ترین افراد از قانون‌های جمعیت جوانی، مانند سهمیه‌های زمین و خودرو و برخی حمایت‌های اقتصادی، به خانواده‌های دارای سه فرزند و اختصاص بیشتر، باز هم روند کاهشی دارند. تعداد فرزندان سوم از حدود ۱۸۱ هزار مورد در سال ۱۴۰۳ به حدود ۱۶۴ هزار مورد در سال ۱۴۰۴ رسیده و بیش از ۹ درصد کاهش یافته است. (کاهش تعداد و درصد) این روند نشان می‌دهد که جمعیت صرفاً با ارائه مشوق‌های محدود اقتصادی نمی‌شود و نیازمند مجموعه‌ای از سیاست‌های فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و امیدآفرینی در سطح کلان کشور است.» 

به گفته دستجردی بررسی آمارهای مربوط به تولد فرزندان چهارم و پنجم نشان می دهد که تعداد آنها در مقایسه با فرزندان اول و دوم بسیار محدود است. او می‌گوید: «در سال ۱۴۰۳ حدود ۵۷ هزار تولد فرزند چهارم ثبت شده و این رقم در سال ۱۴۰۴ به حدود ۵۵ هزار میلیون رسیده است. در خصوص فرزندان پنجم و بالاتر نیز با افزایش جزئی در تعداد موالید، این تأثیر معناداری بر نرخ باروری کل کشور ندارد. این آمارها نشان می‌دهد که سیاست‌گذاری جمعیتی باید بر روی واقعیت‌های آماری و بررسی‌های تمرکز کند.»  

دبیر ستاد ملی جمعیت با بیان اینکه تجربه جهانی نیز همین موضوع را می‌کند، توضیح می‌دهد: «کشورهای اروپا که نزدیک به نیم قرن زیر سطح جمعیت جانشینی قرار گرفته‌اند، بسیار زودتر از سیاست‌های افزایش جمعیت ایران شروع می‌شود و آنها را نشان می‌دهد که تأثیر بیشتری بر نرخ باروری، مربوط به فرزندان اول و دوم است.»

او می‌کند: «امروز در ایران حدود ۷۲ درصد موالید مربوط به فرزندان اول و دوم است، حدود ۱۸ درصد مربوط به فرزند سوم و فقط بخش مربوط به فرزندان چهارم و بالاتر است. بنابراین اگر هدف، حفظ پایداری جمعیت کشور باشد، اولویت اول باید ازدواج و سپس حمایت از تولد فرزند اول و دوم باشد. این در حالی است که بخش مهمی از مشوق‌های موجود بیشتر فرزند سوم و بالاتر است و خانواده‌های دارای فرزند اول و دوم کمتر از این حمایت‌ها بهره‌مند می‌شوند. زمانی که کل به زیر ۱۵ فرزند می‌رسد، نرخ وضعیتی که امروز با آن مواجه است، تعداد فرزندان سوم، چهارم و پنجم در تغییر باروری بسیار محدود می‌شود. از این رو، لازم است مشوق ها و حمایت های جمعیتی به صورت متوازن و عادلانه بازنگری شود.»

تعداد فرزند ایده‌آل از نگاه مردم ؛حدود دو و نیم فرزند

یکی از نکات امیدبخش در مطالعات اجتماعی کشور، فاصله میان «تعداد فرزند ایده‌آل» و «تعداد فرزند واقعی» است. دبیر ستاد ملی جمعیت می‌گوید: «بر اساس پیمایش‌های ملی انجام شده، تعداد فرزند ایده‌آل از نگاه مردم ایران حدود دو و نیم فرزند است. یعنی هنوز نگرش عمومی جامعه نسبت به خانواده چندفرزندی از بین نرفته است. اما در عمل، نرخ باروری کشور در حال حاضر به کمتر از یک و نیم فرزند رسیده است. این فاصله نشان می‌دهد که مسئله اصلی، تغییر کامل نگرش مردم نیست، بلکه وجود مشکلات جدی در مسیر ازدواج و فرزندآوری است.»

توضیح می‌دهد: «در همین پیمایش‌ها، مهم‌ترین عوامل برای تصمیم‌گیری فرزندآوری در شرایط اقتصادی، حمایت‌ها و حمایت‌های اجتماعی دولت، نسبت به آینده فرزندان و استحکام خانواده عنوان شده‌اند. حدود ۷۵ درصد پاسخ‌دهندگان، مسائل اقتصادی را مهم‌ترین عامل تصمیم‌گیری برای فرزندآوری دانسته‌اند. موضوعی که نشان می‌دهد سیاست‌های اقتصادی و اجتماعی تا چه اندازه در جامعه محلی کشور اثرگذار است.» 

دستجردی با بیان اینکه فرهنگ سازی؛ حلقه مفقوده سیاست‌های جمعیتی در کشور است، می‌گوید: «یکی از مهم‌ترین راهبردهای سیاستی در حوزه منطقه، فرهنگ‌سازی است. موضوعی که بدون همراهی نهادهای فرهنگی، رسانه‌ای و هنری نمی‌تواند پیدا شود. هنر و رسانه اثرگذاری مستقیم بر ذهن و قلب جامعه را دارند و می‌توانند نقش مهمی در بازتعریف ارزش خانواده و فرزندآوری ایفا کنند. فیلم، مستند، انیمیشن، بازی‌های رایانه‌ای، مسابقات نمایشی، پویش‌های رسانه‌ای، کتاب و رمان، همگی ابزارهایی هستند که می‌توانند در ترویج فرهنگ خانواده و جمعیت جوان نقش‌آفرین باشند، اما سریال هنوز از ظرفیت‌هایی که به اندازه کافی استفاده نمی‌شوند، می‌شوند. در این مسیر، حضور شخصیت‌های فرهنگی و اجتماعی تأثیر ویژه‌ای دارد. 

نهادهایی مانند وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و مجموعه‌های فرهنگی – اجتماعی کشور می‌توانند در شکل‌دهی به گفتمان جمعیت عمومی نقش تعیین‌کننده ایفا کنند.» او دیگر از اعضای مهم در سیاست‌های جمعیتی را ایجاد می‌کند میان خانواده و خانواده مطرح می‌کند و می‌گوید: «بسیاری از زنان شاغل، به‌ویژه زنان شاغل، به دلیل عدم وجود یکی از دلایل حمایت‌های کافی، در فرآیند فرزندآوری با مشکلات جدی هستند. جلسات و نبود مهدکودک در محیط‌های اداری، هزینه‌های بالای نگهداری کودک، محیط‌های کار دوستدار خانواده و ضعف قوانین حمایتی از زنان و کودکان، از جمله چالش‌های موجود در این حوزه است.» 

دستجردی با اشاره به تجربه موفق در منطقه منطقه، به‌ویژه در اسکاندیناوی، می‌گوید: «در موفق در حوزه سیاست‌های جمعیتی، از جمله فرانسه و اسکندیناوی، حمایت از خانواده و کودک به‌عنوان یک اولویت ملی دنبال می‌شود. در برخی از این کشورها، هزینه نگهداری کودکان زیر سه سال به طور کامل به صورت رایگان و بخش عمده هزینه‌های نگهداری کودکان بالای سه سال توسط دولت پرداخت می‌شود. حتی در مورد مشابه‌های روسیه نیز حمایت‌های قوی‌ای در این حوزه وجود دارد، در حالی که ما همچنان در برابر مشکلات جدی در این زمینه هستیم. تجربه نشان می‌دهد که خدمات مراقبت از کودک، ایجاد مراکز نگهداری کودک در محیط‌های کاری و کاهش هزینه‌های نگهداری کودکان، نقشی در افزایش نرخ باروری دارد. همچنین اجرای کامل مرخصی زایمان مادران و مرخصی والدین، امکان دورکاری برای مادران باردار دارای فرزند، کاهش ساعت کاری مادران، ساعت شیردهی، حق اولاد و سایر حمایت‌های حمایتی، همگی از جمله خطرناکی است که می‌تواند باعث نگرانی خانواده‌ها شود.»

بر اساس قوانین موجود، پدران نیز باید از ۱۴ روز مرخصی با تولد فرزند حفظ شوند، اما در عمل بسیاری از دستگاه‌ها این حق را اجرا نمی‌کنند. او می‌گوید: «در بسیاری از مراجعات و دیدارهایی که با کارکنان دستگاه‌های مختلف انجام شده، نارضایتی مادران شاغل نسبت به ضعف حمایت‌های معیشتی و احساسی کاملاً مشهود است. جمعیت تنها با شعار حل نمی شود و نیازمند حمایت جدی و همهجانبه از خانواده، زن و کودک است.» 

به گفته دبیر ستاد ملی جمعیت؛ توسعه خوابگاه‌های متأهلی دانشجویی، ایجاد مهدکودک‌های دانشجویی و مسکن برای زوج‌های جوان، از الزامات دیگر سیاست‌های جمعیتی است. اگر قرار است جوانان به تشکیل خانواده و فرزندآوری تبدیل شوند، باید زیرساخت‌های لازم برای یک زندگی پایدار فراهم شود. در کنار این موارد، از چندین محله‌محور و مسجدمحور استفاده می‌شود، که می‌تواند نقش مهمی در تقویت سرمایه اجتماعی و حمایت از خانواده‌ها ایفا داشته باشد. همچنین دستگاه‌ها باید از خلاقانه و ابتکاری در حوزه جمعیت حمایت کنند. مثلاً وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به مناسبت روز ملی جمعیت، امکان استفاده رایگان از خانواده‌های دارای سه فرزند و بیشتر را از سینماها ارائه می‌کند. واقعاً از این دست می‌توان در فرهنگ‌سازی و ایجاد حس ارزشمندی برای خانواده‌ها وجود داشت.

در یکی از بررسی‌های انجام‌شده در استان کرمان که با همکاری استانداردی و دانشگاه علوم پزشکی کرمان انجام شد، از ۱۶۲۵ نفر از زنان شاغل در مورد مشکلات محیط کار در زمینه ازدواج و پرسش فرزندآوری شد. نشان داد ۹۲ درصد از مردم از عدم حمایت‌های لازم، به‌ویژه در نتایج نتایج مهدکودک و همکاری دستگاه‌ها، ناراضی و بسیار ناراضی هستند. نمونه های مشابه از این گلایه ها در دستگاه های مختلف کشور وجود دارد. برای همین موضوع مهدکودک‌ها، اتاق مادر و کودک و حمایت‌های مرتبط با مادران شاغل، بسیار جدی در دستور کار ستاد مرکزی جمعیت قرار گرفته است. 

دستجردی با اشاره به پیام مهم رهبر انقلاب اسلامی به مناسبت روز ملی جمعیت، می‌گوید: «این پیام بار دیگر راهبردی مسائل جمعیتی و فرزندآوری را برای آینده کشور مورد اختلاف قرار داد. بی‌تردید توجه مستمر ایشان به موضوع جمعیت، نشان‌دهنده جایگاه حیاتی این موضوع در امنیت، پیشرفت و اقتدار ملی است. امیدواریم با عمل به رهنمودها و منویات آنها، در مسیر اصلاح روندهای جمعیتی کشور گام برداریم و زمینه ساز آینده‌ای پویا، جوان و امیدوار برای ایران باشیم.»

امیدواریم با توسعه این همکاری‌ها و تقویت سیاست‌های تمرکز در حوزه خانواده و جمعیت، زمینه را برای افزایش فرزندآوری، جمعیت پایدار و آینده‌ای امیدوارکننده‌تر برای کشور فراهم کند.